Για περισσότερο από έναν αιώνα, η οικονομική, κοινωνική και αρχιτεκτονική ταυτότητα της Ανατολικής Μακεδονίας σμιλεύτηκε πάνω στα φύλλα του καπνού.
Στους ορεινούς όγκους του Παγγαίου και του Μενοικίου, η παραγωγή δεν ήταν απλώς μια πηγή εισοδήματος, αλλά ένας κοινός τρόπος ζωής. Ήταν ο συνδετικός κρίκος που έφερε κοντά τους γηγενείς κατοίκους με τους πρόσφυγες του 1922, δημιουργώντας ισχυρούς δεσμούς, όπως αναφέρει σε σχετικό αφιέρωμα της, η σελίδα horiatika.gr.
Η μεγάλη αλλαγή συντελέστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα. Όταν οι τιμές των σιτηρών και του βαμβακιού άρχισαν να πέφτουν, οι αγρότες αναζήτησαν διέξοδο σε νέες καλλιέργειες.
Οι ιδιαίτερες κλιματικές και εδαφικές συνθήκες στους πρόποδες του Παγγαίου και του Μενοικίου αποδείχθηκαν ιδανικές για τον ανατολικό καπνό τύπου «Μπασμά», μια ποικιλία που κατέκτησε τις διεθνείς αγορές χάρη στο πλούσιο άρωμα και τη γλυκιά της γεύση.
Η παραγωγή εκτοξεύτηκε μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η εγκατάσταση προσφύγων από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη έφερε στα χωριά πολύτιμη τεχνογνωσία. Η εμπειρία τους ανέδειξε τον καπνό σε προϊόν εθνικής σημασίας και μετέτρεψε την περιοχή σε μία από τις σημαντικότερες καπνοπαραγωγικές ζώνες ολόκληρης της Μακεδονίας.
Οι απαιτήσεις της καλλιέργειας ήταν τόσες, που καθόρισαν ακόμη και την αρχιτεκτονική. Οι κατοικίες των παραγωγών σχεδιάζονταν με μεγάλους ημιυπαίθριους χώρους, τα γνωστά χαγιάτια, και ευρύχωρα δωμάτια που προορίζονταν αποκλειστικά για την αποξήρανση και την επεξεργασία των φύλλων.
Η οικονομική ανάπτυξη που πυροδότησε το εμπόριο παραμένει ορατή στα χωριά του Δήμου Αμφίπολης. Το Ροδολίβος εξελίχθηκε σε κέντρο καπνού, κάτι που αποτυπώνεται στα αρχοντικά και τις ιδιωτικές καπναποθήκες των εύπορων καπνεμπόρων. Η Πρώτη διατηρεί τα μακεδονικά της αρχοντικά, χτισμένα από τα έσοδα του εμπορίου, ενώ στην Κορμίστα και την Ηλιοκώμη ολόκληρες οικογένειες στράφηκαν στη μονοκαλλιέργεια του φυτού.
Την περίοδο του Μεσοπολέμου, η Νέα Ζίχνη λειτούργησε ως κομβικό διοικητικό και εμπορικό κέντρο. Εκεί συγκεντρώνονταν έμποροι και μεσάζοντες για να προμηθευτούν την τοπική παραγωγή και να τη διοχετεύσουν σε Καβάλα και Δράμα. Στην Αλιστράτη, ο πλούτος του 19ου και του 20ού αιώνα πήρε τη μορφή νεοκλασικών κτιρίων, ενώ στα πεδινά χωριά του κάμπου, όπως ο Δραβήσκος, η Μυρρίνη και ο Μαυρόλοφος, η ζωή των προσφύγων ταυτίστηκε απόλυτα με τους έντονους ρυθμούς της καπνοκαλλιέργειας.
Σήμερα, αν και η παραγωγή έχει περιοριστεί, η κληρονομιά του καπνού επιβιώνει μέσα από τα αρχοντικά, τις καπναποθήκες και τις μνήμες των κατοίκων. Αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της συλλογικής μνήμης της Ανατολικής Μακεδονίας, υπενθυμίζοντας τον ρόλο που έπαιξε στη διαμόρφωση της σύγχρονης ταυτότητας του τόπου.
